De zwaar bevochten en drie maanden uitstel van boetes op ‘schijnzelfstandigheid’ toont vooral dat de onze parlementariërs hun democratisch mandaat met moeite uitvoeren.
Drie maanden extra tijd veranderen niets aan de kern van het probleem: een wet die al bijna tien jaar niet uitvoerbaar, niet handhaafbaar en niet rechtszeker is, wordt nu met steeds zwaardere sancties alsnog afgedwongen. Zonder democratisch gelegitimeerde herijking. Zonder inhoudelijke reparatie. En zonder onafhankelijke toetsing. Dat is geen beleid. Dat is doormodderen.

Zwaardere boetes lossen geen fundamentele onduidelijkheid op

Het debat is de afgelopen weken sterk juridisch-technisch ingestoken: verzuimboetes versus vergrijpboetes, percentages, staffels, maximale bedragen, strafrechtelijke vervolging. Alsof de vraag welk sanctiemiddel wordt ingezet het echte probleem is. Dat is het niet.

Het probleem is dat zelfstandigen en opdrachtgevers vooraf niet kunnen vaststellen of hun arbeidsrelatie als zelfstandig of als dienstverband wordt aangemerkt. Niet omdat zij te kwader trouw zijn, maar omdat de wet geen objectieve, concreet toepasbare normen bevat. Begrippen als gezag, inbedding en persoonlijke arbeid zijn contextafhankelijk, casuïstisch en pas achteraf juridisch te duiden.

Een overheid die in zo’n situatie de handhaving ‘robuuster’ maakt door zwaardere boetes in te zetten, handelt niet daadkrachtig maar onzorgvuldig. Hardere handhaving op basis van vage normen is geen rechtshandhaving, maar risicoverschuiving: van de staat naar burgers en bedrijven.

Bedrijfsbezoek eerst, sanctie later? Dat is geen rechtszekerheid

Ook het idee dat handhaving in 2026 zou beginnen met een ‘bedrijfsbezoek vooraf’ biedt schijnveiligheid (pun intended). Een gesprek zonder bindende beoordeling, zonder formele kwalificatie en zonder rechtsgevolg creëert geen duidelijkheid. Het stelt het echte moment van waarheid slechts uit.

De essentie blijft: pas bij naheffing, boete of rechterlijke toets ontstaat duidelijkheid. Soms jaren later. Dat is in strijd met het rechtszekerheidsbeginsel en met elementaire beginselen van behoorlijk bestuur. Wetgeving hoort richtinggevend te zijn vóór handelen, niet corrigerend erna.

Democratische legitimatie ontbreekt – en wordt genegeerd

Het meest zorgwekkende is niet het uitstel van drie maanden, maar wat het symboliseert. De Tweede Kamer heeft zich meermaals uitgesproken voor verlenging van de zachte landing en voor meer duidelijkheid voordat handhaving wordt aangescherpt. Die wens is slechts marginaal en selectief overgenomen. De kern – uitstel tot er wél duidelijke kaders zijn – is genegeerd. 

Daarmee ontbreekt de democratische legitimatie voor de huidige koers. Beleid met zulke ingrijpende gevolgen voor honderdduizenden zelfstandigen en opdrachtgevers hoort te steunen op breed gedragen, zorgvuldig getoetste wetgeving én wensen uit het werkend veld. Die basis is er niet.

‘Schijnzelfstandigheid’ is vooral een SZW-gedrocht. De zzp’ers zelf zijn voor het overgrote merendeel zeer gelukkig met hun bestaan en betalen zat aan de schatkist. Degedwongen zelfstandigen, werkenden die gedwongen voor een habbekrats aan de slag zijn, moeten uiteraard wel beschermd. Dat is echter een klein deel. De rest hoort professionele autonomie te hebben en niet onder staatsdwang loopbaankeuzes te moeten maken. Drie maanden uitstel verandert daar niets aan. Het versterkt het draagvlak niet, het vergroot de duidelijkheid niet en het herstelt het vertrouwen niet. Het koopt alleen tijd, terwijl de rekening – economisch én bestuurlijk – blijft oplopen.

Tien jaar Wet DBA, nul integrale evaluatie

Wat des te schrijnender is: ondanks bijna tien jaar Wet DBA ontbreekt nog steeds een integrale, onafhankelijke evaluatie van de effectiviteit, kosten en nevenschade van deze wet. Niemand kan onderbouwd aantonen dat schijnzelfstandigheid daadwerkelijk is verminderd. Niemand kan inzichtelijk maken hoeveel echte zelfstandigen opdrachten zijn kwijtgeraakt, hoeveel economische schade is ontstaan of hoeveel uitvoeringskosten dit beleid de belastingbetaler heeft gekost.

Dat is bestuurlijk onverdedigbaar.

Daarom heeft Comité ZZP de Raad van State en de Algemene Rekenkamer verzocht om een onafhankelijke toetsing van de uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid, rechtszekerheid en effectiviteit van de Wet DBA. Niet om handhaving te frustreren, maar om beleid weer te baseren op feiten, proportionaliteit en juridische kwaliteit.

Zolang dat niet verandert, is elke vorm van uitstel – drie maanden, zes maanden of een jaar – betekenisloos. Het verlengt slechts een situatie waarin onzekerheid structureel wordt afgewenteld op burgers, ondernemers en uiteindelijk de belastingbetaler.
De weinig onderbouwde drang en dwang naar ‘dienstverband als norm’, die vooral een departementale basis kent, maakt een bijna agressieve indruk jegens de eigen bevolking.

Wie werkelijk iets wil doen aan schijnzelfstandigheid, begint niet bij de boete, maar bij de wet. En die klus is al veel te lang vooruitgeschoven.

Danielle van Wieringen
Secretaris Comité ZZP