Zelfstandigen houden in talloze sectoren de boel draaiend: zij springen in bij ziekte, piekdrukte en hardnekkige personeelstekorten, juist nu vitale systemen onder druk staan. Sinds de verscherpte handhaving op 'schijnzelfstandigheid' vanaf 1 januari 2025 zien we dat diensten uitvallen doordat vervanging ontbreekt, terwijl bereidwillige zzp’ers langs de kant blijven staan.

Jarenlang groeide het aantal zzp’ers. In 2025 is dat beeld veranderd. Een deel stapte gedwongen over naar een baan als werknemer, een deel stopte als zzp'er en er kwamen minder nieuwe zzp’ers bij. Dat is geen teken dat de behoefte aan flexibiliteit verdwijnt, maar vooral dat de drempels om als zelfstandige te werken snel hoger worden. Werkgevers waarschuwen inmiddels dat de wendbaarheid van hun organisaties afneemt, terwijl de maatschappelijke vraag naar zorg, onderwijs en andere publieke diensten juist stijgt.

Toch wordt het vaste contract nog steeds als de gouden standaard gepresenteerd. Dat is een beeld uit een andere tijd. De Nederlandse arbeidsmarkt is fundamenteel veranderd: loopbanen zijn grilliger, sectoren schommelen in vraag en aanbod, en organisaties moeten sneller kunnen bijsturen. Wanneer beleid uitsluitend inzet op vaste contracten, ontnemen we werkgevers de wendbaarheid die nodig is om die bewegingen op te vangen. Zzp’ers vormen juist de flexibele schil die dit mogelijk maakt. Zonder hen verandert de economie stap voor stap in een vloot trage tankers, terwijl we wendbare speedboten nodig hebben.

Daar komt bij dat zzp’ers geen “makkelijke route” kiezen, maar bewust ondernemingsrisico nemen. Zij betalen inkomstenbelasting en premies, investeren in hun bedrijf en bouwen eigen buffers op. Voor arbeidsongeschiktheid kiezen zij vaak een particuliere verzekering, een broodfonds of andere vorm van zelf georganiseerde zekerheid. Het simpele frame dat zelfstandigen nauwelijks bijdragen aan de collectieve voorzieningen, doet dus geen recht aan deze realiteit. Tegelijk maken zelfstandigen relatief weinig gebruik van uitkeringen; velen aarzelen zelfs om ondersteuning aan te vragen, ook als zij er recht op hebben.

Goed beleid zou daarom uit moeten gaan van één helder principe: behandel alle werkenden gelijk, ongeacht contractvorm. Basiszekerheid rond ziekte, arbeidsongeschiktheid en ouderdom hoort niet gekoppeld te zijn aan het type contract, maar aan het feit dat iemand werkt. Het wetsvoorstel voor een verplichte basisverzekering arbeidsongeschiktheid voor zelfstandigen is een geforceerde poging. Door collectieve deelname te organiseren, denkt men risico’s te delen en blijven kosten mogelijk relatief laag. Een schijnconstructie. Een modern stelsel, vergelijkbaar met het vroegere ziekenfonds, waarin alle werkenden vallen, kan mogelijk de AOV-problematiek structureel aanpakken en tegelijkertijd ruimte laten voor aanvullende, private dekking.

Tegelijkertijd moet bescherming terechtkomen bij wie die echt nodig heeft. Misbruik en werkenden vragen om stevige, maar gerichte handhaving. De huidige handhaving sinds 2025, met naheffingen tot jaren terug, is een een schijnoplossingl. Zonder goede, praktische criteria dreigt de handhavingspraktijk vooral de goedwillende groep te raken. Een ondernemerschapstoets bij inschrijving bij de KvK – gecombineerd met betere voorlichting en begeleiding – kan helpen om 'schijnconstructies'  aan de poort te filteren, terwijl echte ondernemers hun werk kunnen blijven doen. Daarmee beschermen we werknemers die eigenlijk in loondienst horen, zónder de grote groep zelfstandigen te criminaliseren die bewust kiest voor ondernemerschap.

Daarom is een oproep aan politiek en beleid op zijn plaats: waak voor gemakzucht. De druk om “nu eindelijk iets te doen aan zzp” is groot. Maar symboolwetgeving die vooral politieke rust brengt, terwijl zij de problemen voor werkenden en werkgevers laat bestaan of zelfs vergroot, richt op termijn meer schade aan dan ze oplost. Nederland verdient arbeidsmarktbeleid dat de werkelijkheid van vandaag serieus neemt en de zzp’er als bondgenoot ziet in het draaiend houden en vernieuwen van onze economie – niet als zondebok die je snel kunt afschaffen.